ภาวะไตวายเฉียบพลัน (Acute renal failure; ARF)

อัปเดตล่าสุดเมื่อวันที่ ม.ค. 28, 2018 ประมาณเวลาการอ่าน: 4 นาที

ความหมาย เป็นภาวะที่ไตสูญเสียหน้าที่อย่างทันทีทันใด มีอัตราการกรองลดลงในระยะเวลาอันสั้น 1 ชั่วโมง ถึง 3 วัน มีผลทำให้เกิดของเสียคั่งในเลือด เช่น ยูเรียไนโตรเจนครีอะตินีน เป็นต้น เรียกภาวะนี้ว่า อะโซทีเมีย (Azotemia) หากมีอาการแสดงของของเสียคั่งในเลือด เรียกว่า ภาวะยูรีเมีย (Uremia) เมื่อไตวายเฉียบพลันไตจะขับปัสสาวะออกน้อยกว่า 400 มิลลิลิตร/วัน เรียกว่า ภาวะปัสสาวะน้อย (Oliguria) และหากปัสสาวะออกน้อยกว่า 100 มิลลิลิตร/วัน เรียกว่า ไม่มีปัสสาวะ (Anuria)

สาเหตุ เกิดจากการเสียเลือด เสียน้ำจากการอาเจียน ท้องเสีย ได้รับยาขับปัสสาวะ เสียน้ำทางเหงื่อหรือมีบาดแผลไหม้ มีภาวะหัวใจล้มเหลว กล้ามเนื้อหัวใจตายเฉียบพลัน หัวใจเต้นผิดปกติ มีการติดเชื้อแบคทีเรีย แพ้ยา มีภาวะเป็นกรดอย่างรุนแรง มีการอุดตันของหลอดเลือดที่ไต มีนิ่วหรือเนื้องอกที่ไต กระเพาะปัสสาวะ ท่อปัสสาวะ หรืออวัยวะในอุ้งเชิงกราน ต่อมลูกหมากโต ได้รับสารพิษจากยาปฏิชีวนะ ยาเคมีบำบัด ยากลุ่ม NSAIDs และสารทึบแสงบางตัว

พยาธิสรีรภาพ Prerenal failure เกิดขึ้นตามมาเมื่อมีเลือดไปเลี้ยงไตลดลง เช่น ภาวะปริมาตรเลือดลดลง ความดันเลือดต่ำ หลอดเลือดหดตัวหรือเลือดที่บีบออกจากหัวใจไปเลี้ยงร่างกายไม่เพียงพอ โลหิตเป็นพิษเนื่องจากมีไนโตรเจนหรือมียูเรียในเลือดหรือมีของเสียไนโตรเจนสูงในเลือด (Azotemia) เมื่อเลือดไปเลี้ยงไตถูกขัดขวาง ทำให้นำออกซิเจนต่ำและขาดเลือดทำให้ไตเสียหน้าที่ ท่อไตมีออกซิเจนไปเลี้ยงลดลง Azotemia เป็นผลที่ตามมาของเลือดไปเลี้ยงไตลดลง ทำให้อัตราการกรองของหน่วยกรองปัสสาวะ (Glomerular filtration rate; GFR) ลดลง และเพิ่มการดูดซึมโซเดียมและน้ำของท่อไต ซึ่ง GFR ที่ลดลงเป็นสาเหตุทำให้เกิดความไม่สมดุลของอิเล็กโทรไลต์และภาวะเลือดเป็นกรดเนื่องจากความผิดปกติของการเผาผลาญสารอาหาร Intrarenal failure; Intrinsic renal failure; Parenchymal renal failure ทำให้ตัวกรองของไตเสียหน้าที่ และแบ่งเป็น Nephrotoxic, Inflammatory หรือ Ischemic Postrenal failure เกิดจากการอุดตันของปัสสาวะจากไตทั้งสองข้างซึ่งนำไปสู่ Postrenal failure สาเหตุอาจเกิดจากกระเพาะปัสสาวะ (Bladder) ท่อไต (Ureters) ท่อปัสสาวะ (Urethra) ซึ่งการอุดตันของกระเพาะปัสสาวะเป็นผลมาจากการใช้ยาต้านโคลิเนอร์จิก ระบบประสารทอัตโนมัติเสียหน้าที่ ติดเชื้อ มีก้อนเนื้องอก ท่อไตอุดตันทำให้ปัสสาวะจากไตไปสู่กระเพาะปัสสาวะน้อยลง ซึ่งเกิดจากมีก้อนเลือดอุดตัน มีนิ่ว บวมหรืออักเสบ มีเนื้อตายที่ไต มีพังผืดหรือมีเลือดออกด้านหลังเยื่อบุช่องท้อง การผ่าตัด ก้อนเนื้องอกหรือผลึกของกรดยูริก การอุดตันจากท่อปัสสาวะเกิดจากก้อนเนื้องอกหรือมีการตีบแคบ ไตวายทั้งสามชนิดนี้จะมีปัสสาวะน้อย (Oliguric phase) มีปัสสาวะน้อยกว่า 30 มิลลิลิตรต่อชั่วโมง หรือ 400 มิลลิลิตรต่อวัน 2-3 วันต่อสัปดาห์ ระบบยูเรีย ครีอะตินิน และยูริกในซีรัมสูง การเสียสมดุลของอิเล็กโทรไลต์ มีอาการท่อไตและเซลล์ภายในบวม ปัสสาวะมาก (Diuretic phase) ระยะนี้ไม่สามารถเก็บโซเดียมและน้ำไว้ มีอาการปัสสาวะมากกว่า 400 มิลลิลิตรต่อ 24 ชั่วโมง เป็นสาเหตุให้ขาดน้ำและเสียสมดุลของอิเล็กโทรไลต์ ในเลือดมี BUN สูง ต่อมามีการสูญเสียโปแตสเซียม โซเดียม และน้ำ ระยะนี้อาจมีอาการเป็นวันหรือเป็นสัปดาห์ และระยะฟื้นกลับคืนสู่สภาพเดิม (Recovery phase) หากระยะถ่ายปัสสาวะมากได้รับการแก้ไข อาการจะดีขึ้นกลับสู่ภาวะปกติหรือไตมีหน้าที่ใกล้เคียงกับปกติมากกว่า 3-12 เดือน

อาการ มีปัสสาวะออกน้อยกว่า 400 มิลลิลิตรต่อวันอย่างทันทีทันใดหรือไม่มีปัสสาวะออกเลย มีของเสียคั่ง (Blood urea nitrogen และ Creatinine สูง) ทำให้มีอาการของภาวะยูรีเมีย ได้แก่ คลื่นไส้ อาเจียน เบื่ออาหาร เยื่อบุช่องปากอักเสบ ท้องผูก ท้องเสีย เลือดออกในกระเพาะอาหาร ซึม ชัก หรือไม่รู้สึกตัว มีภาวะเป็นกรดจากการเผาผลาญ (Metabolic acidosis) ทำให้มีอาการหายใจเร็วลึก (Kussmaul’s respiration) บวม อาจเกิดภาวะหัวใจล้มเหลว ปอดบวมน้ำ มีโปแตสเซียมในเลือดสูง โซเดียมในเลือดต่ำ เมื่อพ้นระยะ 2 สัปดาห์แล้วผู้ป่วยจะมีปัสสาวะออกมากขึ้น และเข้าสู่ภาวะปกติ

การวินิจฉัยโรค จากประวัติมีการเสียเลือด มีการทำลายของเม็ดเลือดแดง กล้ามเนื้อถูกทำลาย มีนิ่วอุดตันทางเดินปัสสาวะ จากการตรวจร่างกายพบหลอดเลือดดำที่คอโป่ง มีอาการหอบเหนื่อย คลื่นไส้ อาเจียน เบื่ออาหาร มีเลือดออกในทางเดินอาหาร กล้ามเนื้ออ่อนแรง มีอาการสับสนหรือชัก จากการตรวจปัสสาวะจะพบความถ่วงจำเพาะมีค่าคงที่หรือสูงขึ้น ออสโมลาลิตี้ 250-350 มิลลิออสโมล ตรวจเลือดจะพบค่า Blood urea nitrogen (BUN), Creatinine (Cr) สูงกว่าปกติ BUN : CR = 10 : 1 หรือต่ำกว่าค่าอิเล็กโทรไลต์ พบค่า HCO3 ต่ำ ตรวจจำนวนเม็ดเลือด (Complete blood count; CBC) พบระดับฮีมาโตคริท และระดับฮีโมโกลบิลต่ำ อาจวินิจฉัยโดยการเอกซเรย์ทรวงอกพบภาวะน้ำเกิน หัวใจล้มเหลว ปอดบวมน้ำ ตรวจอัลตราซาวนด์ดูขนาดของไตและการอุดตันในทางเดินปัสสาวะ

การรักษา ให้การรักษาหรือภาวะที่เป็นสาเหตุและแก้ไขภาวะผิดปกติต่างๆ ที่เกิดขึ้น เช่น จำกัดปริมาณน้ำ จำกัดอาหารที่มีโปแตสเซียม เช่น ผัก ผลไม้ เป็นต้น กำจัดโปแตสเซียมออกจากร่างกายโดยให้ Kayexalate ร่วมกับ Sorbitol เพื่อช่วยขับโปแตสเซียมออกทางอุจจาระ หรือให้ Regular insulin (RI) + 50% Glucose ทาง IV ซึ่ง Insulin จะพา Glucose เข้าเซลล์ และนำ K+ ในเลือดได้อย่างรวดเร็ว ให้ NaHCO3 ทาง IV ช่วยแก้ภาวะ Metabolic acidosis ช่วยให้ K+ เข้าเซลล์ได้มากขึ้น จำกัดอาหารโปรตีนจากเนื้อสัตว์ ให้อาหารไขมันและคาร์โบไฮเดรตมากขึ้น ป้องกันการติดเชื้อโดยใช้หลัก Aseptic technique เพราะเป็นสาเหตุการตายของผู้ป่วยไตวายเฉียบพลันที่มีอายุมาก

การพยาบาล ให้ความระมัดระวังเกี่ยวกับการให้ยาที่มีผลข้างเคียงหรือมีพิษต่อไต ติดตามผลเลือด Blood urea nitrogen (BUN), Creatinine (Cr), Electrolyte บันทึกจำนวนปัสสาวะ ระดับความรู้สึกตัว สัญญาณชีพ ชั่งน้ำหนักตัวทุกวัน ระวังการเปลี่ยนท่า ดูแลผู้ป่วยในระยะที่ทำการฟอกล้างของเสีย ประเมินอาการ K+ ในเลือดสูง เช่น ปวดศีรษะ ปวดท้อง หายใจเร็ว อ่อนเพลีย คลื่นไส้ อาเจียน ปวดเมื่อยกล้ามเนื้อ เป็นต้น รักษาสมดุลน้ำ เกลือแร่ และแคลอรี่ รวมทั้งการรักษาสมดุลกรด-ด่าง โดยดูแลให้ผู้ป่วยได้รับน้ำในปริมาณที่เพียงพอกับที่เสียไปในแต่ละวัน ป้องกันการเกิดภาวะขาดน้ำ ซึ่งอาจเกิดจากการมีไข้ คลื่นไส้ อาเจียน การรักษาสมดุลเกลือแร่ เช่น โซเดียม โปแตสเซียม รักษาสมดุลกรด-ด่าง ให้อาหารที่มีแคลอรี่เพียงพอ การป้องกันภาวะแทรกซ้อน ได้แก่ การติดเชื้อจากการคาสายสวนตามที่ต่างๆ จากแผลผ่าตัดและการติดเชื้อในระบบทางเดินหายใจ โดยแยกผู้ป่วยให้อยู่ห่างจากผู้ป่วยอื่นที่มีการติดเชื้อ และรักษาความสะอาดบริเวณที่มีการสวนคา กำจัดของเสียออกจากร่างกายผู้ป่วย โดยการทำไดอะลัยซิส ฟื้นฟูสภาพผู้ป่วย โดยจัดให้ผู้ป่วยได้พักผ่อนให้เพียงพอทั้งร่างกายและจิตใจในภาวะวิกฤตของโรค จัดอาหารให้เหมาะสมกับโรค เช่น อาหารที่มีแคลอรี่สูง โปรตีนจากเนื้อสัตว์ นม ไข่ เกลือแร่ วิตามินจากผัก ผลไม้ ติดตามอาการเปลี่ยนแปลงของผู้ป่วย เช่น จำนวนปัสสาวะ ระดับยูเรียในเลือด (BUN) ครีอะตินีน (creatinine) ในเลือด

ขอบคุณข้อมูลดีๆจากหนังสือ "คู่มือโรค" โดยปราณี ทู้ไพเราะ จากจากโรงพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

ถามหมอ

เราจะไม่เปิดเผยชื่อและข้อมูลของคุณ


ลบไฟล์
เช่น ประวัติการรักษา รูปของอาการ (ถ้ามี) *
เช่น ประวัติการรักษา รูปของอาการ (ถ้ามี) ไม่ต้องห่วง! เราเก็บไฟล์ของคุณเป็นความลับ มีแค่คุณกับคุณหมอเท่านั้นที่เห็นไฟล์ได้ค่ะ
* ไม่ต้องห่วง! เราเก็บไฟล์ของคุณเป็นความลับ มีแค่คุณกับคุณหมอเท่านั้นที่เห็นไฟล์ได้ค่ะ
ส่งข้อมูล

วันนี้คุณอยากจะถามคุณหมอแบบไหน

@question.title

ถามฟรี ได้คำตอบภายใน 24 ชม.

ฟรี ไม่มีค่าใช้จ่าย

ตอบโดยแพทย์ภายใน 24 ชั่วโมง (คุณจะได้รับอีเมลเมื่อแพทย์ตอบคำถามของคุณ)

ถามด่วน ได้คำตอบภายใน 60 นาที

การันตีคำตอบจากคุณหมอภายใน 60 นาที หรือรับค่าดำเนินการคำถามด่วน 200 บาทคืนไปเลย

คำถามของคุณจะถูกแสดงผลเป็นคำถามแรกๆ บนหน้าถามหมอเป็นเวลา 2 วัน เพื่อที่คุณจะสามารถรับความคิดเห็นจากคุณหมอหลายๆท่านในคำถามของคุณ

ต้องการไป รพ. ใช่มั้ย?

จองคิว 24 ชม. ล่วงหน้า ประหยัดเวลาคุณรอคิวไปหลายชั่วโมง จองเลย

ถ้าไม่มีโรงพยาบาลที่คุณต้องการ เพิ่มโรงพยาบาลที่นี่