มะเร็งและโรคร้าย

คู่มือโรคพิษสุนัขบ้าฉบับสมบูรณ์: สาเหตุ อาการ การรักษา การป้องกัน วัคซีน

อัปเดตล่าสุดเมื่อวันที่ พ.ค. 20, 2018 ประมาณเวลาการอ่าน: 5 นาที
Istock 482507993 m

โรคพิษสุนัขบ้าเป็นโรคที่เกิดจากเชื้อไวรัส rabies ซึ่งเป็นเชื้อที่เข้าไปในร่างกายและทำลายเนื้อสมอง ส่งผลให้สัตว์ป่วยมีอาการทางระบบประสาทตามมาได้ 

โรคนี้ยังสามารถแพร่จากสัตว์สู่คนได้ หรือแม้แต่สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมทุกชนิด มีโอกาสติดเชื้อโรคนี้ทั้งหมด ทั้งสุนัข แมว กระต่าย เฟอร์เรท หรือคนเองก็ตาม การติดต่อเชื้อโรคนั้นเกิดได้โดยสัตว์ที่เป็นพาหะหรือมีเชื้อโรคนั้นกัดหรือเลียแผลสัตว์อื่น เพราะต่อมน้ำลายจะสะสมปริมาณของเชื้ออยู่ไว้มาก 

สาเหตุของพิษสุนัขบ้า: เชื้อพิษสุนัขบ้าติดต่อมาสู่คนได้อย่างไร

เชื้อไวรัสพิษสุนัขบ้านั้นจะอยู่ภายในน้ำลายของสัตว์ ช่องทางที่มีโอกาสติดต่อจากสุนัขมาสู่คนได้มากที่สุดคือ ถูกสุนัขกัด และเชื้อก็จะเดินทางจากน้ำลายของสุนัขเข้าสู่แผลที่ถูกกัด นอกจากนี้เชื้อยังเข้าสู่ร่างกายผ่านเยื่อเมือกต่างๆ ได้อีกด้วย เช่น เยื่อบุตา เยื่อบุจมูก เยื่อบุภายในปาก ถึงแม้เพียงแค่โดนน้ำลายแต่ไม่ได้ถูกกัดก็สามารถติดเชื้อได้ นอกจากนี้ อีกช่องทางการติดต่อที่สำคัญคือ ถูกแมวกัด หรือถูกแมวข่วน ซึ่งอาจจะทำให้เกิดโรคพิษสุนัขบ้าในแมวได้ 

ถ้าโดนสุนัขกัดและไม่รู้ว่าสุนัขตัวนั้นเป็นโรคพิษสุนัขบ้าหรือไม่ ให้คิดไว้ก่อนว่าสุนัขตัวนั้นเป็นโรค โดยอัตราการเป็นโรคหลังถูกกัดอยู่ที่ 35% และบริเวณที่ถูกกัดก็ส่งผลแตกต่างกัน ถ้าถูกกัดบริเวณขามีโอกาสเป็นโรคประมาณ 21% ถ้าถูกกัดที่บริเวณใบหน้ามีโอกาสเป็นโรคถึง 88% ถ้าเป็นแผลตื้นหรือแผลถลอกจะมีโอกาสเป็นโรคน้อยกว่าแผลลึก

สิ่งที่ควรทำทันทีหลังถูกสุนัขกัด 

  1. หลังจากถูกสุนัขกัด สิ่งที่ควรทำเป็นอันดับแรกคือ รีบทำการล้างแผลด้วยน้ำสะอาด โดยพยายามล้างให้สุดความลึกของแผล
  2. จากนั้นล้างทำความสะอาดซ้ำด้วยยาฆ่าเชื้อโรค ถ้าแผลมีเลือดออกควรปล่อยให้เลือดออกระยะเวลาหนึ่ง เพื่อให้เลือดได้ล้างน้ำลายที่อาจจะมีเชื้อโรคออกเสียก่อน
  3. และถ้าสามารถเฝ้าดูอาการของสุนัขที่กัดได้ ควรกักขังเอาไว้เพื่อเฝ้าดูอาการอย่างน้อย 10 วัน ถ้าสุนัขตายควรรีบส่งไปตรวจเชื้อ และรีบเข้าพบแพทย์ในทันที เพื่อรับวัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้า + วัคซีนป้องกันโรคบาดทะยัก
  4. ถ้ามีแผลฉีกขาดให้รีบทำแผลก่อน โดยยังไม่ต้องทำการเย็บแผล เพราะจะมีโอกาสติดเชื้อสูงมากกว่าแผลที่ไม่ถูกเย็บ
  5. ทานยาปฏิชีวนะและยาแก้ปวดตามที่แพทย์สั่ง ถ้าพบอาการผิดปรกติอะไรให้รีบพบแพทย์ในทันที 

อ่านวิธีการปฐมพยาบาลหลังถูกสุนัขกัดอย่างละเอียดได้ที่นี่

แต่อย่างไรก็ตามไม่ว่าจะมีโอกาสเฝ้าดูอาการหรือไม่ โดยเฉพาะสุนัขที่ไม่มีเจ้าของ ถ้าโดนกัดเข้า ควรรีบเข้าพบแพทย์ในทันทีเสียก่อน อย่ารอจนกว่าสุนัขจะมีอาการ เพราะระยะฟักตัวของโรคในแต่ละคนไม่เท่ากัน บางคนอาจจะเป็นโรคก่อนที่สุนัขจะตายก็ได้ นอกจากนี้ถึงสุนัขจะมีเจ้าของ  มีประวัติว่าเคยฉีดวัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้า อาศัยอยู่แต่ในบ้าน และไม่เคยไปกัดกับใคร ก็ไม่ได้หมายความว่าสุนัขนั้นไม่ได้เป็นโรคพิษสุนัขบ้า ดังนั้นควรรีบพบแพทย์เพื่อฉีดวัคซีนในทันที

อาการของพิษสุนัขบ้า

เมื่อเชื้อไวรัสเข้าสู่ร่างกาย เริ่มแรกเชื้อจะอาศัยที่บริเวณกล้ามเนื้อหรือเนื้อเยื่อบริเวณที่ถูกกัด เข้าสู่กระแสเลือด และค่อยๆลามไปสู่ระบบประสาทต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นเส้นประสาทส่วนปลาย หรือระบบประสาทส่วนกลาง เช่น สมอง เป็นต้น ภายหลังจากถูกกัด โรคอาจใช้เวลาเป็นเดือนในการพัฒนา จึงสามารถฉีดวัคซีนภายหลังจากถูกสุนัขกัดเพื่อป้องกันโรคได้ เมื่อพ้นภาวะเบื้องต้นไปแล้ว อาจพัฒนาเข้าสู่ระยะแพร่เชื้อที่สัตว์จะแสดงอาการโกรธ (furious stage) และระยะท้ายที่สัตว์จะเป็นอัมพาต (paralytic stage) โดยทั้งสองระยะอาจเป็นพร้อมกันได้ อาการที่สำคัญของโรคพิษสุนัขบ้าได้แก่

  • เป็นไข้ ไม่กินอาหารและน้ำ
  • ดุ ก้าวร้าวกว่าปกติ
  • อัมพาต
  • เดินขาไม่สัมพันธ์กัน
  • น้ำลายฟูมปาก เพราะไม่สามารถกลืนน้ำลายได้
  • คางตก
  • กลัวน้ำ
  • เห่าหรือร้องเปลี่ยนเสียง
  • ชัก

การวินิจฉัยและการตรวจพิษสุนัขบ้า

หากสงสัยว่าสุนัขหรือแมวของท่านเป็นโรคพิษสุนัขบ้า ให้ทำการกักขังสัตว์ไว้ แต่ถ้าหากแสดงอาการดุมาก อาจต้องติดต่อเจ้าหน้าที่กรมปศุสัตว์เพื่อวางยาสลบหรือจับ เมื่อผ่านไป 10 วัน หากอาการปกติดี นั่นหมายความว่าไม่ได้เป็น พิษสุนัขบ้า แต่หากมีอาการแสดงตามที่ได้กล่าวมาข้างต้น มักจะเสียชีวิตในเวลา 1 สัปดาห์ถัดมา การวินิจฉัยยืนยันที่สามารถทำได้ในปัจจุบันคงจะเป็นเรื่องของการผ่าซากเพื่อหาเชื้อโรคที่ปรากฏอยู่ในสมองส่วน cerebellum เท่านั้น ส่วนการตรวจเลือดเพื่อหาเชื้อยังไม่สามารถทำได้

การรักษาและการฉีดวัคซีนพิษสุนัขบ้า

คนหรือสัตว์เลี้ยงที่ถูกสุนัขที่สงสัยว่าจะเป็นโรคกัด ให้รีบล้างแผลด้วยน้ำสะอาด และรีบพาไปโรงพยาบาล โรคพิษสุนัขบ้าเป็นโรคที่สามารถฉีดวัคซีนภายหลังจากการถูกกัด เพื่อป้องกันโรคได้ เพราะการพัฒนาของภูมิคุ้มกันโรคนั้นเร็วกว่าการแพร่กระจายของเชื้อโรค ซึ่งสามารถทำได้ทั้งในสัตว์และในคน แต่จำเป็นต้องไปฉีดยาหลายครั้ง เพื่อกระตุ้นภูมิคุ้มกันร่วมกับการป้องกันบาดทะยัก แต่หากสุนัขหรือแมวตัวนั้นแสดงอาการทางระบบประสาทหรือแสดงอาการก้าวร้าวแล้ว นั่นแสดงว่าเชื้อได้เข้าไปยังสมองแล้ว ก็มักเสียชีวิตภายใน 7-10 วัน ในช่วงนี้ให้กักขังสัตว์เอาไว้ ไม่ให้ไปแพร่เชื้อสู่สัตว์หรือคนอื่นๆต่อไป

การฉีดวัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้าหลังถูกกัด

การฉีดวัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้า ตามปรกติแล้วจะต้องฉีดวัคซีนธรรมดา 1 ชุด ซึ่งจะมี  5 เข็มและใช้เวลาในการฉีดทุกเข็มในเวลา 1 เดือนโดยประมาณ โดยฉีดวัคซีนวันแรกที่ถูกสุนัขกัด และในวันที่ 3, 7, 14, 30 หลังจากถูกกัดตามลำดับ

การฉีดวัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้าก่อนถูกกัด

1. การทำวัคซีนพิษสุนัขบ้าให้สัตว์เลี้ยง

คุณสามารถป้องกันโรคนี้ได้ด้วยการทำวัคซีนพิษสุนัขบ้าให้สัตว์เลี้ยง วัคซีนพิษสุนัขบ้าเป็นวัคซีนราคาถูก เพราะกรมปศุสัตว์มีแผนตั้งใจจะทำให้พิษสุนัขบ้าปลอดจากประเทศไทยให้ได้ บางครั้งอาจมีการรณรงค์ทำพิษสุนัขบ้าฟรี อย่างไรก็ตาม เจ้าของควรพาสุนัขหรือแมวไปทำวัคซีนตั้งแต่เด็ก อายุ 3 เดือน และกระตุ้นอีกครั้งที่ 6 เดือน ถึงแม้ว่าประสิทธิภาพของวัคซีนพิษสุนัขบ้าจะสามารถป้องกันโรคได้นานกว่า 5 ปี แต่เนื่องจากประเทศไทยยังเป็นถิ่นที่มีการระบาดอยู่จึงแนะนำให้ทำวัคซีนทุกปี จึงจะปลอดภัย โรคพิษสุนัขบ้าไม่ได้ระบาดเฉพาะในฤดูร้อนอย่างที่เข้าใจกัน เชื้อไวรัสสามารถเจริญเติบโตได้ดีในฤดูหนาว แต่สามารถติดเชื้อได้ทุกฤดู จึงควรทำวัคซีนในสัตว์เลี้ยงที่ความเสี่ยงทุกๆตัว

2. การทำวัคซีนพิษสุนัขบ้าในคน

วัคซีนพิษสุนัขบ้า (Rabies Vaccine) ควรฉีดในกลุ่มเสี่ยงที่จะถูกสัตว์กัด เช่น สัตวแพทย์และเด็ก และควรฉีดก่อนสัมผัสสัตว์ การฉีดวัคซีนพิษสุนัขบ้า ก่อนสัมผัสสัตว์ ให้ฉีดวันที่ 0, 7, 21 หรือ 28

ส่วนการฉีดวัคซีนหลังสัมผัสสัตว์ หรือหลังถูกสัตว์กัดแล้ว และยังไม่เคยได้รับวัคซีนมาก่อน มีหลายสูตร แต่ที่นิยมคือ การฉีดเข้ากล้ามเนื้อต้นแขน หรือฉีดเข้าในผิวหนัง จำนวน 5 ครั้ง ในวันที่ 0, 3, 7, 14 และ 28 หรือ 30 และอาจต้องฉีดอิมมูโสโกลบูลินร่วมด้วย กรณีแผลมีเลือดออก 

สำหรับกรณีเคยได้รับวัคซีนมาแล้ว ถูกสัตว์กัดหรือสัมผัสสัตว์ แนะนำให้ฉีดวัคซีน 1-2 ครั้ง ในวันที่ 0 และ 3 ฉีดเข้ากล้ามเนื้อหรือฉีดเข้าในผิวหนัง โดยไม่จำเป็นต้องฉีดอิมมูโนโกลบูลิน

ผู้ที่สัมผัสหรือถูกสัตว์กัด และไม่เคยได้รับวัคซีนพิษสุนัขบ้ามาก่อน ให้ฉีดอิมมูโนโกลบูลิน ถ้าเป็นแค่รอยฟกช้ำ แผลไม่มีเลือดออก ก็ไม่จำเป็นต้องให้ immunoglobulin ส่วนอาการข้างเคียงของอิมมูโนโกลบูลิน อาจเกิดปฏิกิริยารุนแรงหรือ serum sickness

อาการข้างเคียงของวัคซีนพิษสุนัขบ้าที่พบคือ บวม เจ็บ คันบริเวณที่ฉีด อาการทั่วไปที่พบคือ ปวดศีรษะ คลื่นไส้และปวดกล้ามเนื้อ

คำถามเกี่ยวกับวัคซีนโรคพิษสุนัขบ้า

คำถาม: การฉีดวัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้าก่อนถูกสุนัขกัดมีประโยชน์อย่างไร

คำตอบ: มีประโยชน์คือ มีความปลอดภัยสูงและประหยัดค่าใช้จ่าย โดยเฉพาะในกลุ่มเสี่ยง เช่น เด็กที่ชอบเล่นกับสุนัข สัตวแพทย์ เป็นต้น (ถ้าได้รับวัคซีนครบ 3 เข็ม จะทำให้เกิดภูมิคุ้มกันอยู่บ้าง กรณีถูกสัตว์กัดภายใน 6 เดือน หลังฉีดครบ 3 เข็ม แนะนำให้ฉีดซ้ำอีก 1 เข็ม แต่ถ้าระยะเวลาถูกสัตว์กัดนานเกิน 6 เดือน แนะนำให้ฉีด 2 เข็ม ในวันที่ 0, 3 และไม่จำเป็นต้องให้อิมมูโนโกลบูลิน ซึ่งมีราคาแพง)

คำถาม: กรณีถูกสุนัขกัดมีแผลเลือดออกและรุนแรง ควรฉีดวัคซีนพิษสุนัขบ้าอย่างไร ถ้ายังไม่เคยได้รับวัคซีนมาก่อน

คำตอบ: ให้ฉีดวัคซีนพิษสุนัขบ้าจำนวน 5 เข็ม ในวันที่ 0. 3. 7. 14 และ 28 หรือ 30 และให้ฉีดอิมมูโนโกลบูลินให้เร็วที่สุด

คำถาม: อิมมูโนโกลบูลินพิษสุนัขบ้า มีกี่ชนิด อะไรบ้าง และมีฉีดอย่างไร

คำตอบ: อิมมูโนโกลบูลินพิษสุนัขบ้า มี 2 ชนิด คือ HRIG และ ERIG โดยฉีดรอบแผลให้มากที่สุดและให้ครบทุกแผล ที่เหลือฉีดเข้ากล้ามเนื้อคนละด้านกับวัคซีน ถ้าใช้ ERIG ควรทำการทดสอบผิวหนังก่อนเสมอ

คำถาม: ความหมายของผู้ที่เคยได้รับวัคซีนพิษสุนัขบ้าคืออะไร

คำตอบ: คือผู้ที่ได้รับวัคซีนพิษสุนัขบ้ามากกว่าหรือเท่ากับ ๓ เข็ม จึงจะถือว่าเป็นผู้เคยได้รับวัคซีน



ถามหมอ

เราจะไม่เปิดเผยชื่อและข้อมูลของคุณ


ลบไฟล์
เช่น ประวัติการรักษา รูปของอาการ (ถ้ามี) *
เช่น ประวัติการรักษา รูปของอาการ (ถ้ามี) ไม่ต้องห่วง! เราเก็บไฟล์ของคุณเป็นความลับ มีแค่คุณกับคุณหมอเท่านั้นที่เห็นไฟล์ได้ค่ะ
* ไม่ต้องห่วง! เราเก็บไฟล์ของคุณเป็นความลับ มีแค่คุณกับคุณหมอเท่านั้นที่เห็นไฟล์ได้ค่ะ
ส่งข้อมูล

วันนี้คุณอยากจะถามคุณหมอแบบไหน

@question.title

ถามฟรี ได้คำตอบภายใน 24 ชม.

ฟรี ไม่มีค่าใช้จ่าย

ตอบโดยแพทย์ภายใน 24 ชั่วโมง (คุณจะได้รับอีเมลเมื่อแพทย์ตอบคำถามของคุณ)

ถามด่วน ได้คำตอบภายใน 60 นาที

การันตีคำตอบจากคุณหมอภายใน 60 นาที หรือรับค่าดำเนินการคำถามด่วน 200 บาทคืนไปเลย

คำถามของคุณจะถูกแสดงผลเป็นคำถามแรกๆ บนหน้าถามหมอเป็นเวลา 2 วัน เพื่อที่คุณจะสามารถรับความคิดเห็นจากคุณหมอหลายๆท่านในคำถามของคุณ

ต้องการไป รพ. ใช่มั้ย?

จองคิว 24 ชม. ล่วงหน้า ประหยัดเวลาคุณรอคิวไปหลายชั่วโมง จองเลย

ถ้าไม่มีโรงพยาบาลที่คุณต้องการ เพิ่มโรงพยาบาลที่นี่