Doctor men
เขียนโดย
กภ. ธีรวิทย์ วิโรจน์วิริยะกุล นักกายภาพบำบัด
Doctor men
รีวิวโดย
ทีมแพทย์ HD
มะเร็งและโรคร้าย

กล้ามเนื้อหัวใจ (Cardiac muscle)

ทำความเข้าใจลักษณะเฉพาะ หน้าที่ของกล้ามเนื้อหัวใจ และอาการผิดปกติของกล้ามเนื้อหัวใจที่พบได้บ่อย
เผยแพร่ครั้งแรกเมื่อ: 20 พ.ค. 2019 อัปเดตล่าสุดเมื่อวันที่ 11 ก.พ. 2020 รีวิวเมื่อวันที่ 13 มิ.ย. 2019 ประมาณเวลาการอ่าน: 3 นาที
กล้ามเนื้อหัวใจ (Cardiac muscle)

กล้ามเนื้อหัวใจเป็นกล้ามเนื้อชนิดพิเศษพบได้บริเวณ “หัวใจ” เท่านั้น ถึงแม้จะมีลักษณะบางประการคล้ายกับกล้ามเนื้อลาย และกล้ามเนื้อเรียบ แต่หน้าที่ของกล้ามเนื้อหัวใจกลับแตกต่างจากกล้ามเนื้อชนิดอื่นๆ อย่างเห็นได้ชัด

ในบางครั้ง กล้ามเนื้อหัวใจอาจถูกเรียกในทางการแพทย์ว่า “ไมโอคาเดียม (Myocardium)” เป็นกล้ามเนื้อชนิดพิเศษที่ทำงานตลอดเวลา จึงต้องการสารอาหาร และพลังงานจำนวนมาก

แพ็กเกจที่คุณอาจสนใจ
หากคุณรู้สึกว่าตัวเองมีความบกพร่องในด้านของความเข้าใจ

เราอยากชวนคุณมาทดลองงานวิจัยกับเรา

Istock 541831614

ลักษณะเฉพาะของกล้ามเนื้อหัวใจ

กล้ามเนื้อหัวใจ (Cardiac muscle) เป็นกลุ่มของเนื้อเยื่อที่พัฒนามาจากเซลล์ชั้นกลาง (Mesoderm) ของตัวอ่อนทั้งในมนุษย์ และสัตว์หลายชนิด

เมื่อนำเซลล์กล้ามเนื้อหัวใจที่เจริญเต็มที่มาส่องด้วยกล้องจุลทรรศน์จะพบว่า มีลายคล้ายกับกล้ามเนื้อลาย ในบางตำราจึงจัดให้เป็นกล้ามเนื้อลาย (Skeletal muscle) ชนิดหนึ่ง อย่างไรก็ตาม กล้ามเนื้อหัวใจยังมีลักษณะหลายประการที่เหมือนกับกล้ามเนื้อเรียบ (Smooth muscle)

ตัวอย่างลักษณะพิเศษเฉพาะของกล้ามเนื้อหัวใจที่แตกต่างจากกล้ามเนื้ออื่นๆ

  • แต่ละเซลล์จะเชื่อมต่อกันด้วยช่องว่าง (Gap junction) หนาแน่นจนสามารถมองเห็นเป็นลักษณะเหมือนตาข่าย (Syncytial arrangement)
  • มีนิวเคลียส ซึ่งเป็นศูนย์กลางควบคุมการทำงานของเซลล์เพียงแค่ 1 นิวเคลียส
  • มีไมโตคอนเดรีย (Mitochondria) ซึ่งทำหน้าที่ผลิตพลังงานให้กับเซลล์เป็นจำนวนมาก เพราะเซลล์ของกล้ามเนื้อหัวใจมีความต้องการใช้พลังงานที่สูงกว่ากล้ามเนื้อชนิดอื่นๆ
  • มีระบบหลอดเลือดที่ซับซ้อนเป็นของตัวเอง (Coronary circulation) ซึ่งในเลือดแดงที่มาเลี้ยงหัวใจนี้จะมีปริมาณของออกซิเจนมากกว่าเลือดแดงบริเวณอื่นๆ ของร่างกาย

กลไกการทำงานของกล้ามเนื้อหัวใจ

กล้ามเนื้อหัวใจเป็นกล้ามเนื้อที่ไม่ทำงานภายใต้การควบคุมจิตใจ หรือนอกเหนือการควบคุมของจิตใจ แต่จะทำงานตอบสนองต่อการควบคุมของระบบประสาทอัตโนมัติ (Autonomic System)

โดยคุณสมบัติพิเศษของกล้ามเนื้อหัวใจคือ สามารถหดและคลายตัวได้อย่างอัตโนมัติ (Automaticity) และเป็นกล้ามเนื้อชนิดเดียวที่ทำงานตลอดเวลาไม่มีการหยุดพัก

หน้าที่ของกล้ามเนื้อหัวใจ

กล้ามเนื้อหัวใจทำงานด้วยการบีบตัว (Systole) สลับกับการคลายตัว (Diastole) เป็นจังหวะ เพื่อทำให้ระบบไหลเวียนเลือดในหัวใจสามารถสูบฉีดเลือดไปหล่อเลี้ยงทั่วร่างกายได้อย่างปกติ

วิธีการวัดประสิทธิภาพการทำงานของหัวใจ

วิธีการวัดประสิทธิภาพการทำงานของหัวใจ สามารถทำได้จากการวัดอัตราการเต้นของหัวใจ หรือที่เรียกว่า “การวัดชีพจร” นั่นเอง ส่วนมากจะนิยมใช้หน่วยเป็นครั้งต่อนาที

แพ็กเกจที่คุณอาจสนใจ
หากคุณรู้สึกว่าตัวเองมีความบกพร่องในด้านของความเข้าใจ

เราอยากชวนคุณมาทดลองงานวิจัยกับเรา

Istock 541831614

โดยค่าเฉลี่ยอัตราการเต้นของหัวใจปกติจะอยู่ที่ 60-100 ครั้งต่อนาที ขึ้นอยู่กับเพศ อายุ กิจกรรมที่ทำ อารมณ์ รวมถึงสมรรถภาพร่างกายด้วย เช่น ในเด็กทารกจะมีอัตราการเต้นของหัวใจเร็วกว่าผู้ใหญ่ และนักกีฬาที่มีร่างกายแข็งแรงจะมีอัตราการเต้นของหัวใจที่ต่ำกว่าค่าเฉลี่ยของคนทั่วไป เพราะการบีบตัวของหัวใจหนึ่งครั้งมีประสิทธิภาพมากกว่า

บริเวณที่นิยมที่สุดในการวัดชีพจรคือ หลอดเลือดแดงบริเวณข้อมือด้านนิ้วหัวแม่มือ (Radial artery) ซึ่งอัตราการเต้นหัวใจจัดเป็นสัญญาณชีพ (Vital Sign) ที่สำคัญชนิดหนึ่งด้วย

อาการผิดปกติของกล้ามเนื้อหัวใจที่พบได้บ่อย

อย่างที่กล่าวไปแล้วว่า การวัดชีพจรสามารถบ่งบอกถึงประสิทธิภาพการบีบตัวของกล้ามเนื้อหัวใจได้โดยอ้อม ในที่นี้จึงขอแบ่งประเภทความผิดปกติการทำงานของกล้ามเนื้อหัวใจออกเป็น 3 กลุ่มใหญ่ๆ ตามความผิดปกติของอัตราการเต้นของหัวใจ ดังนี้

  1. อาการผิดปกติที่ทำให้ชีพจรเต้นเร็วขึ้น มักพบร่วมกับความดันโลหิตสูง ใจสั่น หอบเหนื่อย อาจจะเป็นสัญญาณบ่งบอกถึงภาวะการทำงานที่ผิดปกติของหัวใจหลายชนิด เช่น โรคหัวใจขาดเลือด (Ischemic heart disease) โรคหลอดเลือดหัวใจ (Coronary heart disease)
  2. อาการผิดปกติที่ทำให้ชีพจรเต้นช้าลง มักพบร่วมกับอาการล้า อ่อนเพลียง่าย เหนื่อยเร็วเมื่อออกกำลังกาย เนื่องจากหัวใจไม่สามารถฉูบสูดเลือด และนำออกซิเจนไปเลี้ยงอวัยวะต่างๆ ของร่างกายได้อย่างเพียงพอ สาเหตุที่พบได้บ่อย เช่น เนื้อเยื่อหัวใจเสื่อมตามอายุ ภาวะกล้ามเนื้อหัวใจอักเสบ (Myocarditis) และภาวะธาตุเหล็กเกิน (Hemochromatosis)
  3. อาการผิดปกติที่ทำให้ชีพจรเต้นผิดจังหวะ สำหรับภาวะผิดปกติของหัวใจที่ทำให้ชีพจรเต้นผิดจังหวะนั้น บางครั้งเมื่อวัดอัตราการเต้นของหัวใจอาจจะพบว่ามีค่าปกติก็ได้ แต่เมื่อพิจารณาจะพบว่าหัวใจเต้นไม่สม่ำเสมอกัน บางช่วงเร็ว บางช่วงช้า ความคิดปกติที่พบได้บ่อยๆ ในกลุ่มนี้คือ ภาวะหัวใจห้องบนเต้นสั่นพลิ้ว (Atrial Fibrillation) และภาวะหัวใจห้องล่างเต้นแผ่วระรัว (Ventricular Fibrillation)

อย่างไรก็ตาม อาการผิดปกติของหัวใจมีความซับซ้อน จำเป็นต้องอาศัยการตรวจทางห้องปฏิการ และเครื่องมือเฉพาะหลายชนิด

นอกจากนี้การวินิจฉัยความผิดปกติของกล้ามเนื้อหัวใจจากภาวะความผิดปกติของอัตราการเต้นหัวใจจำเป็นต้องอาศัยความแพทย์เฉพาะทางด้านหัวใจ เมื่อมีข้อสงสัย หรือสังเกตพบอาการผิดปกติ การปรึกษาแพทย์เฉพาะทางทันทีจึงเป็นทางเลือกที่เหมาะสมที่สุด

โดยคุณสามารถเปรียบเทียบราคาและโปรแกรมตรวจสุขภาพหัวใจจากโรงพยาบาลชั้นนำได้ ที่นี่ หรือแอดไลน์ @HonestDocs เพื่อซื้อแพ็กเกจตรวจสุขภาพ หรือสอบถามรายละเอียดเพิ่มเติม

กล้ามเนื้อหัวใจเป็นหนึ่งในกล้ามเนื้อที่มีความสำคัญไม่น้อยไปกว่ากล้ามเนื้อชนิดอื่นๆ มีโครงสร้าง กระบวนการทำงานที่ซับซ้อน และลักษณะเฉพาะหลายประการ ที่จำเป็นต้องทำความเข้าใจ โดยเฉพาะวิธีการสังเกตอาการผิดปกติอย่างถูกวิธี เพื่อให้หัวใจทำงานได้อย่างมีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้น

3 การอ้างอิง
กองบรรณาธิการ HD มุ่งมั่นตั้งใจให้ผู้อ่านได้รับข้อมูลที่ถูกต้อง โดยทำงานร่วมกับแพทย์และบุคลากรทางการแพทย์ รวมถึงเลือกใช้ข้อมูลอ้างอิงที่น่าเชื่อถือจากสถาบันต่างๆ คุณสามารถอ่านหลักการทำงานของกองบรรณาธิการ HD ได้ที่นี่
J. Pinnell, S. Turner, S. Howell. Cardiac muscle physiology. Continuing Education in Anaesthesia, Critical Care & Pain. Volume 7.2007.
Didy Button. Muscular System. Pearson Education, Inc. 2012.
A. M. R. Agur, A. F. Dalley. Grant's Atlas of Anatomy, 13th Edition. 2012.

บทความนี้มีจุดประสงค์เพื่อให้ความรู้แก่ผู้อ่าน และไม่สามารถแทนการแนะนำของแพทย์ การวินิจฉัยโรค หรือการรักษาได้ ผู้อ่านควรพบแพทย์เพื่อให้แพทย์ตรวจที่สถานพยาบาลทุกครั้ง และไม่ควรตีความเองหรือวางแผนการรักษาด้วยตัวเองจากการอ่านบทความนี้ ทาง HD พยายามอัปเดตข้อมูลให้ครบถ้วนถูกต้องอยู่เสมอ คุณสามารถส่งคำแนะนำได้ที่ https://honestdocs.typeform.com/to/kkohc7

ผู้เขียนและผู้รีวิวบทความไม่มีส่วนเกี่ยวข้องกับสินค้าหรือบริการที่นำเสนอแต่อย่างใด เว้นแต่จะระบุในเนื้อหา การแนะนำสินค้าและบริการแสดงขึ้นอัตโนมัติจากระบบของเว็บไซต์หรือแอปพลิเคชัน

ขอบคุณที่อ่านค่ะ คุณคิดว่าข้อมูลนี้เป็นประโยชน์กับคุณแค่ไหนคะ
(1 ดาว - น้อย / 5 ดาว - มาก)

ถามหมอ

เราจะไม่เปิดเผยชื่อและข้อมูลของคุณ


แนบไฟล์ (รูปหรือวีดีโอ)
เช่น ประวัติการรักษา รูปของอาการ (ถ้ามี) *
เช่น ประวัติการรักษา รูปของอาการ (ถ้ามี) ไม่ต้องห่วง! เราเก็บไฟล์ของคุณเป็นความลับ มีแค่คุณกับคุณหมอเท่านั้นที่เห็นไฟล์ได้ค่ะ
* ไม่ต้องห่วง! เราเก็บไฟล์ของคุณเป็นความลับ มีแค่คุณกับคุณหมอเท่านั้นที่เห็นไฟล์ได้ค่ะ

คำตอบที่คุณจะได้เป็นเพียงความเห็นจากแพทย์ ไม่สามารถแทนการวินิจฉัยโรค โปรดพบแพทย์ที่สถานพยาบาลเพื่อการรักษาที่ถูกต้อง เหตุฉุกเฉิน โทร. 1669

รับทราบและถามคำถาม
บทความต่อไป
สิ่งที่ควรทำในสถานการณ์ฉุกเฉินที่เกิดกับหัวใจ
สิ่งที่ควรทำในสถานการณ์ฉุกเฉินที่เกิดกับหัวใจ

ทำอย่างไร หากคุณพบผู้ตกอยู่ในสถานการณ์ฉุกเฉินที่เกี่ยวกับหัวใจ

ดูในแอป