ความรู้สุขภาพ

ทำความรู้จักกับสมอง

อัปเดตล่าสุดเมื่อวันที่ พ.ค. 3, 2018 ประมาณเวลาการอ่าน: 4 นาที

ทำความรู้จักกับสมอง

 

สมองเป็นอวัยวะที่สำคัญ เนื้อสมองมีลักษณะคล้ายกับเจลลี่เนื้อแน่น มีน้ำหนักประมาณ 2 เปอร์เซ็นต์ของน้ำหนักตัว และใช้พลังงาน 30 เปอร์เซ็นต์ของพลังงานที่ร่างกายต้องการในหนึ่งวัน

สมองแบ่งเป็น 3 ส่วนใหญ่ๆ

  • สมองซีรีบรัม (cerebrum) มีปริมาณเกือบเต็มกะโหลกศีรษะ ทำหน้าที่เกี่ยวกับความจำ

ความคิด การแก้ปัญหา รวมทั้งควบคุมการเคลื่อนไหวของร่างกาย

  • สมองส่วนซีรีเบลลัม (cerebellum) อยู่ด้านหลังของศีรษะใต้ซีรีบรัม ควบคุมการประสานงาน

และสมดุลของร่างกาย

  • สมองส่วนเบรนสเต็ม (brain stem) หรือ ก้านสมอง อยู่ใต้ซีรีบรัม ด้านหน้าของซีรีเบลลัม เป็น

ส่วนที่เชื่อมสมองกับไขสันหลังควบคุมการทำงานของระบบอัตโนมัติ เช่น การหายใจ การย่อย อัตราการเต้นของหัวใจ และความดันโลหิต

สมองประกอบไปด้วยเซลล์สมองนับแสนล้านเซลล์ ใช้ออกซิเจนประมาณ 20 เปอร์เซ็นต์ของร่างกาย แต่ในเวลาที่เราใช้ความคิดหนักๆสมองอาจต้องใช้ออกซิเจนสูงถึง 50 เปอร์เซ็นต์ ในแต่ละครั้งที่หัวใจเต้นหลอดเลือดแดงจะนำเลือดราว 20-25 เปอร์เซ็นต์ของเลือดทั่วร่างกายไปเลี้ยงสมอง (เส้นเลือดในสมองทั้งหมดนอกจากหลอดเลือดแดงแล้วยังประกอบไปด้วยหลอดเลือดดำและเส้นเลือดฝอยอีกด้วย)

สมองแบ่งออกเป็น 2 ด้าน คือซ้ายและขวา สมองด้านซ้ายมีหน้าที่ควบคุมการเคลื่อนไหวของร่างกายซีกขวา และสมองด้านขวามีหน้าที่ควบคุมการทำงานของร่างกายซีกซ้าย สมองซีกซ้ายจะทำงานเกี่ยวกับการใช้ภาษา สมองของผู้ใหญ่จะมีเซลล์สมองแสนล้านเซลล์และแตกแยกกิ่งก้านสาขาออกไปมากกว่า 100 ล้านล้านจุด ทำให้มีลักษณะเหมือนป่า นักวิทยาศาสตร์เรียกเน็ตเวิร์คนี้ว่า ป่าเซลล์สมอง

Figure 1 ป่าเซลล์สมอง

สัญญาณการทำงานจะถูกส่งไปตามป่าเซลล์สมองและถูกแปลงออกมาในรูปความจำ ความคิด และความรู้สึก เวลาที่เกิดโรคอัลไซเมอร์เซลล์สมองจะเป็นส่วนใหญ่ที่ถูกทำลาย สัญญาณในรูปความจำ ความคิดจะถูกส่งผ่านไปตามเซลล์สมองแต่ละเซลล์ในรูปของกระแสไฟฟ้า เซลล์สมองจะเชื่อมต่อกันที่ปลายแต่ละเซลล์ เมื่อกระแสไฟฟ้ามาถึงจุดเชื่อมต่อจะกระตุ้นให้เซลล์สมองปล่อยสารเคมีซึ่งเป็นสารสื่อประสาทออกมา สารเหล่านี้จะนำสัญญาณที่สมองจะสื่อสารเคลื่อนผ่านจุดเชื่อมต่อของเซลล์สมองไปสู่เซลล์ต่อๆไป สารสื่อประสาทมีมากมายหลายชนิดที่จะช่วยกันทำงานในร่างกาย โรคอัลไซเมอร์จะขัดขวางการส่งผ่านกระแสประสาทภายในเซลล์และการทำงานของสารสื่อประสาทที่จะออกมาในรูปของการอ่าน การพูด การคิด การจำ และความรู้สึกต่างๆ ยิ่งมีเซลล์สมองมากเป็นแสนล้านเซลล์ การเชื่อมของเซลล์จะมีมากถึง 100 ล้านล้านจุดเชื่อม จึงมีสารสื่อประสาทเป็นจำนวนมากทำให้สมองมีวัตถุดิบในการทำงานอย่างเต็มที่

ในขณะที่โรคอัลไซเมอร์ดำเนินไปจะทำให้เซลล์สมองค่อยๆตาย และเนื้อเยื่อสมองลดน้อยลง เมื่อเวลาผ่านไปขนาดของสมองจะหดลงอย่างมากและสูญเสียการทำงานเกือบทุกส่วน ทำให้คนที่เป็นโรคนี้ไม่สามารถสื่อสารหรือจำคนในครอบครัวได้ และไม่สามารถดูแลตนเองได้ 

สมองต้องการอะไร

สมองต้องการอาหาร 4 ชนิดเพื่อความอยู่รอด

  • ออกซิเจน
  • อาหารที่มีสารอาหารสมดุล
  • ข้อมูลความรู้ใหม่ๆหลากหลายรูปแบบเพื่อให้สมองได้เรียนรู้อย่างต่อเนื่อง
  • ความรักและความเอาใจใส่ ซึ่งเริ่มตั้งแต่เด็กเมื่อมีการพัฒนาสมอง แม้จะสูงอายุสมองก็ยังต้องการสิ่งเหล่านี้อยู่เสมอ

สารอาหารที่สมองต้องการ

คาร์โบไฮเดรต เนื้อเยื่อสมองเป็นเนื้อเยื่อที่หิวโหย เพราะเซลล์สมองมีจำนวนมาก จึงต้องใช้พลังงานประมาณ 20-30 เปอร์เซ็นต์ของพลังงานที่ร่างกายได้รับต่อวัน เซลล์สมองใช้พลังงานในรูปกลูโคสสูงถึง 50 เปอร์เซ็นต์ของที่ร่างกายใช้ แหล่งกลูโคสมาจากอาหารคาร์โบไฮเดรตทั้งที่ดีและไม่ดี แต่ควรเลี่ยงคาร์โบไฮเดรตขัดสีที่ไม่ให้สารอาหารจำเป็นต่อร่างกาย เช่น น้ำตาล ควรเลือกคาร์โบไฮเดรตไม่ขัดสี เช่น ธัญพืช ไม่ขัดสีต่างๆ ผัก ผลไม้

โปรตีน สมองใช้โปรตีนในรูปกรดแอมิโนในการนำไปผลิต สารสื่อประสาทของสมอง (neurotransmitters) ซึ่งทำหน้าที่ส่งกระแสประสาทตามคำสั่งของระบบประสาทส่วนกลางไปยังอวัยวะต่างๆในร่างกาย

สารสื่อประสาทของสมองที่สำคัญ           

แอซิทิลโคลีน (acetylcholine) ช่วยสร้างความตื่นตัวและเพิ่มความจำ ผู้ป่วยโรคสมองเสื่อมจะมีระดับแอซิทิลโคลีนในสมองต่ำกว่าปกติ แอซิทิลโคลีนสร้างมาจาก สารโคลีน หรือ เลซิทิน โดยความช่วยเหลือของวิตามินบี 3 (ไนอะซิน)

โดพามีน (dopamine) ทำให้รู้สึกเป็นสุข ตื่นตัว กระชุ่มกระชวย ยับยั้งความอยากอาหาร สร้างจาก กรดแอมิโนไทโรซีน โดยความช่วยเหลือของกรดโฟลิก แมกนีเซียม และวิตามินบี 12 สารไทโรซีนมีมากในกล้วย อัลมอนด์ ผลิตภัณฑ์นม เมล็ดฟักทอง งา และไข่

ซีโรโทนิน (serotonin) ช่วยควบคุมการนอนหลับ ทำให้รู้สึกสงบ ผ่อนคลาย อารมณ์ดีขึ้น ลดความอยากอาหารคาร์โบไฮเดรต ลดอาการซึมเศร้า สร้างจากกรดแอมิโนทริปโตแฟน ซีโรโทนินมีมากในเนื้อสัตว์ นม ข้าวซ้อมมือ ถั่วลิสง โปรตีนจากถั่วเหลือง ชีสอ่อน (cottage cheese)

ไขมัน เนื้อเยื่อสมองประกอบด้วยไขมัน 60 เปอร์เซ็นต์ และ 25 เปอร์เซ็นต์ในจำนวนนี้เป็นกรดไขมันดีเอชเอ สมองจึงต้องการกรดไขมันที่ดี เช่น กรดโอเมก้า-3 หรือน้ำมันปลา ซึ่งประกอบไปด้วยกรดอีพีเอและดีเอชเอ อาหารไขมันสูง โดยเฉพาะไขมันไม่ดี (ไขมันอิ่มตัว ไขมันทรานส์ คอเลสเตอรอล) และอาหารแคลอรีสูงจะเร่งอัตราการเกิดโรคอัลไซเมอร์ได้มากที่สุด

วิตามินและแร่ธาตุ จำเป็นต่อการทำงานของสมอง เช่น วิตามินบี ธาตุเหล็ก แคลเซียม แมกนีเซียม โพแทสเซียม

สารแอนติออกซิแดนต์ หรือสารต้านอนุมูลอิสระ เช่น เบต้าแคโรทีน วิตามินซีและอีที่ได้จากผักผลไม้นานาชนิด เป็นตัวอย่างของสารพฤกษเคมีที่ช่วยลดอนุมูลอิสระซึ่งเป็นสารที่ทำลายสมอง เร่งสมองเสื่อม

โคลีน ช่วยควบคุมการทำงานของเซลล์สมอง ช่วยในการผลิตสารแอซิทิลโคลีนซึ่งควบคุมความจำ อาหารที่มีโคลีนสูงได้แก่ ไข่แดง ตับ เครื่องในสัตว์ ถั่ว จมูกข้าวสาลี ข้าวซ้อมมือ ผักโขม อาหารอื่นๆที่มีโคลีนน้อย เช่น มันฝรั่ง ขนมปังโฮลวีต นม ส้ม ดอกกะหล่ำ แตงกวา 

ฟอสฟาทิดิลซีรีน เป็นสารประกอบที่พบในเซลล์สมอง ซึ่งอาจช่วยเซลล์สมองนำสารสื่อสารประสาทส่งต่อไปยังเซลล์สมองอื่น เพิ่มการสื่อสารภายในสมอง การเสริมสารชนิดนี้จึงอาจช่วยเพิ่มความจำฟอสฟาทิดิลซีรีนมีมากในสมองวัว ถั่วเหลือง และไตแกะ หรืออาจรับประทานอาหารในรูปของผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร

สมองทำงาน 24 ชั่วโมง  สัปดาห์ละ 7 วัน

เราอาจคิดว่า  ขณะนอนหลับสมองจะพัก ไม่ทำงาน ซึ่งไม่จริงเลย  เพราะสมองจะเผาผลาญพลังงานจากคาร์โบไฮเดรตแม้ขณะที่เรานอนหลับ  ฉะนั้นอาหารเช้าจึงมีความสำคัญในการเติมพลังงานให้กับสมองและป้องกันไม่ให้สมองเฉื่อยชาในช่วงระหว่างวัน

คนที่ไม่กินอาหารเช้า  เมื่อหันมาเริ่มกินอาหารเช้าติดต่อกัน 2-3 สัปดาห์  จะสังเกตเห็นว่า  สมองเริ่มทำงานได้ดีและมีพลังมากขึ้น  โดยเฉพาะอย่างยิ่งถ้าอาหารเช้านั้นประกอบไปด้วยผลไม้  ธัญพืชไม่ขัดสีและโปรตีน  นอกจากนี้ควรกินอาหารมื้อเล็กๆ วันละ 4-6 มื้อ  (รวมของว่างแล้วด้วย)  โดยแต่ละมื้อควรจัดให้มีปริมาณใกล้เคียงกัน  หลีกเลี้ยงอาหารไขมันสูงหรืออาหารมื้อใหญ่ๆ  เพราะจะทำให้ระบบย่อยอาหารดึงการไหลเวียนเลือดไปใช้ที่กระเพาะอาหารมากกว่าจะไปเลี้ยงสมอง  ซึ่งจะทำให้สมองเฉื่อยชาและอ่อนล้า

คุณสามารถอ่านข้อมูลดีๆมีประโยชน์แบบนี้ได้เพิ่มเติมที่หนังสือ "อาหารต้านอัลไซเมอร์" โดยศัลยา คงสมบูรณ์เวช จากสำนักพิมพ์ Amarin Health เพื่อสนับสนุนผู้แต่ง

ถามหมอ

เราจะไม่เปิดเผยชื่อและข้อมูลของคุณ


ลบไฟล์
เช่น ประวัติการรักษา รูปของอาการ (ถ้ามี) *
เช่น ประวัติการรักษา รูปของอาการ (ถ้ามี) ไม่ต้องห่วง! เราเก็บไฟล์ของคุณเป็นความลับ มีแค่คุณกับคุณหมอเท่านั้นที่เห็นไฟล์ได้ค่ะ
* ไม่ต้องห่วง! เราเก็บไฟล์ของคุณเป็นความลับ มีแค่คุณกับคุณหมอเท่านั้นที่เห็นไฟล์ได้ค่ะ
ส่งข้อมูล

วันนี้คุณอยากจะถามคุณหมอแบบไหน

@question.title

ถามฟรี ได้คำตอบภายใน 24 ชม.

ฟรี ไม่มีค่าใช้จ่าย

ตอบโดยแพทย์ภายใน 24 ชั่วโมง (คุณจะได้รับอีเมลเมื่อแพทย์ตอบคำถามของคุณ)

ถามด่วน ได้คำตอบภายใน 60 นาที

การันตีคำตอบจากคุณหมอภายใน 60 นาที หรือรับค่าดำเนินการคำถามด่วน 200 บาทคืนไปเลย

คำถามของคุณจะถูกแสดงผลเป็นคำถามแรกๆ บนหน้าถามหมอเป็นเวลา 2 วัน เพื่อที่คุณจะสามารถรับความคิดเห็นจากคุณหมอหลายๆท่านในคำถามของคุณ

ต้องการไป รพ. ใช่มั้ย?

จองคิว 24 ชม. ล่วงหน้า ประหยัดเวลาคุณรอคิวไปหลายชั่วโมง จองเลย

ถ้าไม่มีโรงพยาบาลที่คุณต้องการ เพิ่มโรงพยาบาลที่นี่