ความรู้สุขภาพ

แบคทีเรีย

อัปเดตล่าสุดเมื่อวันที่ พ.ค. 3, 2018 ประมาณเวลาการอ่าน: 5 นาที
Istock 109726331 %281%29

แบคทีเรีย

ก่อนที่เราจะทำความรู้จักยาปฏิชีวนะ ขออธิบายถึงแบคทีเรียเป็นการปูพื้นเพื่อให้เกิดความเข้าใจเรื่องประสิทธิภาพของยาปฏิชีวนะอย่างชัดเจน โดยสิ่งสำคัญคือต้องเข้าใจความหมายของแบคทีเรียประเภทต่าง ๆ ก่อน เพื่อเชื่อมโยงถึงขอบเขตการออกฤทธิ์และข้อบ่งใช้ของยากลุ่มนี้ทุกตัว

แบคทีเรียเป็นสิ่งมีชีวิตเซลล์เดียวที่สามารถมีชีวิตอยู่ได้ด้วยตัวมันเอง เพราะสามารถสร้างอาหารและสลายอาหารเป็นพลังงานเพื่อใช้ในเซลล์ได้ แบคทีเรียขยายพันธุ์ด้วยดารแบ่งตัวทวีคูณ จากหนึ่งเซลล์เป็นสองเซลล์ จากสองเป็นสี่ จากสีเป็นแปด ไปเรื่อยโดยไม่จำเป็นจ้องมีเพศผู้ เพศเมีย

โครงสร้างของแบคทีเรีย

 แบคทีเรียเป็นจุลชีพเซลล์เดียวที่มีส่วนประกอบเช่นเดียวกับเซลล์ของสิ่งมีชีวิตอื่นทั่วไป โดยมีส่วนประกอบหลัก 2 ส่วน คือ

ส่วนแรก เป็นผนังเซลล์และเยื่อหุ้มเซลล์ ผนังเซลล์จะเป็นผนังที่อยู่ชั้นนอกสุดมีความแข็งแรงและเปรียบเสมือนโครงกระดูกของแบคทีเรีย มีหน้าที่รักษาลักษณะและรูปร่างของแบคทีเรียเอาไว้ให้คงที่ ถัดจากผนังเซลล์เข้าไปจะเป็นเยื่อหุ้มบาง ๆ เรียกว่าเยื่อหุ้มเซลล์ทำหน้าที่คาบคุมการแลกเปลี่ยนสารอาหารต่าง ๆ และน้ำที่อยู่ภายในเซลล์และภายนอกเซลล์ของแบคทีเรียให้มีความเหมาะสมในการดำรงชีวิต

ส่วนที่สอง อยู่ถัดจากเยื่อหุ้มเซลล์เข้าไป ประกอบด้วยสารกึ่งเหลวเรียกว่าไซโตพลาสซึม ภายในไซโตพลาสซึมประกอบไปด้วย โปรตีน สารอาหารต่าง ๆ เช่น แป้ง ไขมัน และเอนไซม์ต่าง ๆ ที่ใช้ในการดำรงชีวิต นอกจากนั้นยังมีกรดนิวคลีอิกหรือดีเอ็นเอ ซึ่งบรรจุรหัสพันธุกรรมสำหรับควบคุมการดำรงชีวิตและการสืบพันธุ์ของแบคทีเรียแต่ละสายพันธุ์ไว้ด้วย

แบคทีเรียบางสายพันธุ์มีความสามารถในการสร้างผนังเซลล์ที่มีความหนากว่าปกติล้อมรอบตัวมัน เราเรียกผนังที่หนาเป็นพิเศษนี้ว่าสปอร์หรือแคปซูล สปอร์จะคงทนต่อความร้อน ความเย็น ความชื้น และมีชีวิตอยู่ได้นานหลายปีแม้ว่าจะไม่มีอาหารเลยก็ตาม 

การขยายพันธุ์ของแบคทีเรีย

แบคทีเรียขยายพันธุ์โดยไม่ต้องมีเพศผู้เพศเมีย เมื่อมีสภาพแวดล้อมที่เหมาะสม มีอาหารสมบูรณ์ มันจะสร้างส่วนต่าง ๆ ที่ใช้ในการดำรงชีวิตขึ้นมาอีกชุดหนึ่ง หลังจากนั้นก็จะสร้างผนังเซลล์ขึ้นมาล้อมรอบส่วนประกอบต่าง ๆ แต่ละชุด แล้วกลายเป็นสองเซลล์ จากสองเซลล์เป็นสี่เซลล์ จากสี่เซลล์เป็นแปดเซลล์ ไปเรื่อย ๆ

จากรูป แบคทีเรียจะสังเคราะห์สาระสำคัญไว้ในเซลล์และแบ่งเป็นสองส่วนที่เหมือนกัน จากนั้นแต่ละส่วนจะถูกแยกออกจากกันและมีผนังเซลล์มาห่อหุ้มไว้ในแต่ละส่วน จนกลายเป็นสองเซลล์ ซึ่งอาจจะแยกจากกันโดยเด็ดขาด หรือยังคงเชื่อมอยู่ด้วยกัน เราจะเห็นว่าเซลล์ที่แบ่งตัวแล้วจะมีลักษณะการจัดเรียงของโครงสร้างสารต่าง ๆ ของเซลล์เหมือนกันทั้ง 2 เซลล์

กล่าวกันว่าในสภาพแวดล้อมที่เหมาะสมของแบคทีเรียแต่ละชนิด มันสามารถแบ่งตัวทุก ๆ 20 – 30 นาที โดยมีอัตราการแบ่งตัวดังนี้

หลังจาก ½ ชั่วโมง           จะแบ่งตัวเป็น                   2          เซลล์

หลังจาก 1 ชั่วโมง             จะแบ่งตัวเป็น                   4          เซลล์

หลังจาก 1 ½ ชั่วโมง         จะแบ่งตัวเป็น                   8          เซลล์

หลังจาก 2 ชั่วโมง             จะแบ่งตัวเป็น                  16         เซลล์

หลังจาก 11 ชั่วโมง           จะแบ่งตัวเป็น                   10         ล้านเซลล์

อย่างไรก็ตาม อัตราการแบ่งตัวอาจถูกยับยั้งหรือช้าลง ถ้าอยู่ในสภาพขาดสารอาหาร มีสารพิษ หรือมีของเสียที่เป็นอันตรายต่อมันหรืออยู่ในอุณหภูมิที่ไม่เหมาะสม ไม่อากาศ หรือมีอากาศที่ไม่เหมาะสม และถ้ายังคงอยู่ในสภาพดังกล่าวข้างต้นเป็นเวลานานก็จะหยุดเจริญเติบโต หยุดแบ่งตัว และตายในที่สุด 

การเรียกชื่อแบคทีเรีย

ชื่อทางวิทยาศาสตร์ของแบคทีเรียแต่ละชนิดมีสองคำ โดยชื่อแรกเป็นชื่อสกุล เขียนขึ้นต้นด้วยอักษรตัวใหญ่ ชื่อหลังเป็นชื่อชนิดของแบคทีเรียในสกุลนั้น

ตัวอย่างเช่น Staphylococcus aureus

คำว่า Staphylococcus เป็นสกุล

ส่วนคำว่า aureus เป็นชนิดของแบคทีเรียในสกุล Staphylococcus

เราสามารถเขียนชื่อสกุลแบบย่อโดยใช้เฉพาะอักษรตัวแรกของชื่อสกุลเป็นตัวใหญ่ แล้วใส่จุดต่อท้าย เช่น S.aureus

กรณีต้องการระบุถึงแบคทีเรียทุกชนิดในสกุลนี้จะเขียนเฉพาะชื่อสกุลแล้วต่อท้ายด้วย spp. (อ่านว่า species) เช่น Staphylococcus spp. หมายความถึงแบคทีเรียสกุลนี้ทุกชนิด เช่น Staphylococcus aureus, Staphylococcus epidermidis เป็นต้น

ประเภทของแบคทีเรีย

 แบคทีเรียแบ่งออกเป็นประเภทต่าง ๆ ดังนี้

  • แบคทีเรียแกรมบวกและแบคทีเรียแกรมลบ

เป็นการแบ่งแบคทีเรียออกเป็นแกรมบวกและแกรมลบ โดยนำสีแกรมซึ่งเป็นสีน้ำชนิดหนึ่ง หยดลงไปบนแบคทีเรีย จะทำให้ผนังเซลล์ของแบคทีเรียมีสีแตกต่างกัน คือ

  • แบคทีเรียที่ผนังเซลล์ติดสีแดง เราจะจัดเป็นแบคทีเรียประเภทแกรมลบ
  • แบคทีเรียที่ผนังเซลล์ติดสีน้ำเงิน เราจะจัดเป็นแบคทีเรียประเภทแกรมบวก
  • แบคทีเรียที่เป็นรูปกลม แท่ง และบิดเป็นเกลียว

เป็นการแบ่งประเภทของแบคทีเรียตามลักษณะรูปร่าง ซึ่งจะแบ่งออกเป็น 3 กลุ่ม ดังนี้

  • แบคทีเรียที่มีรูปร่างกลม

แบคทีเรียที่มีรูปร่างกลม เราจะเรียกว่า คอกคัส หรือ คอกไค โดยรูปร่างกลมและอาจเกาะเป็นกลุ่ม เช่น สแต็ปฟิโลคอกคัส (Staphylococus spp.) หรือกลมและต่อกันเป็นสาย เช่น สเตร็ปโตคอกคัส (Streptococcus spp.) เป็นต้น

  • แบคทีเรียที่มีรูปร่างเป็นแท่ง

แบคทีเรียบางชนิดมีรูปร่างเป็นแท่งยาวและหนาเรียงตัวกันเป็นเส้นตรงยาว เราเรียกว่ารอดหรือบาซิลไล

  • แบคทีเรียที่มีรูปร่างเป็นเกลียว

แบคทีเรียบบางชนิดมีรูปร่างเป็นเส้นยาว หนา และบิดเป็นเกลียวเราเรียกว่า สไปโรขีด

  • แบคทีเรียกลุ่มแอโรปส์ แอนแอโรปส์และฟาคัลเททีฟ

การแบ่งแบคทีเรียอีกแบบหนึ่ง คือ ใช้เกณฑ์เรื่องการใช้อากาศหรือไม่ใช้อากาศในการดำรงชีวิต โดยเราจะแบ่งแบคทีเรียได้เป็น 3 กลุ่ม ดังนี้

  • แบคทีเรียพวกแอโรปส์

เป็นแบคทีเรียที่ต้องใช้อากาศในการเผาพลาญอาหารให้เป็นพลังงานเพื่อใช้ในการดำรงชีวิต แบคทีเรียประเภทนี้ถ้าอยู่ในสภาพไม่มีอากาศ มันจะตายหรือไม่เจริญเติบโต แบคทีเรียส่วนใหญ่เป็นพวกแอโรปส์แบคทีเรีย

  • แบคทีเรียพวกแอนแอโรปส์

เป็นแบคทีเรียที่มีชีวิตอยู่ได้โดยไม่จำเป็นต้องมีอากาศและจะตายในเวลาไม่นานถ้าถูกอากาศ แบคทีเรียกลุ่มนี้อาศัยอยู่ในช่องท้อง ในปาก หรือในร่างกายตามบริเวณที่มีอากาศน้อย หรือที่อับทึบต่าง ๆ และเป็นปัญหามากในด้านโรคติดเชื้อเพราะเป็นแบคทีเรียที่มีการเจริญเติบโตเร็วมาก และยาต้านจุลชีพส่วนใหญ่มักจะไม่ค่อยมีผลต่อแบคทีเรียกลุ่มนี้

  • แบคทีเรียพวกฟาคัลเททีพ

เป็นแบคทีเรียที่สามารถมีชีวิตอยู่ได้ทั้งในสภาพที่มีอากาศ และในสภาพที่ไม่มีอากาศ ตัวอย่างเช่น Escherichia coli หรือ เรียกกันว่า อีโคไล (E. coli) เป็นแบคทีเรียที่อยู่ในลำไส้ใหญ่ของเรา สามารถมีชีวิตอยู่ได้ทั้งในสภาพที่มีอากาศและไม่มีอากาศ

แบคทีเรียสำคัญที่เป็นสาเหตุของโรคติดเชื้อตามระบบต่าง ๆ ของร่างกาย

ประเภทของแบคทีเรีย

  • ระบบทางเดินหายใจส่วนบน (ทอนซิลอักเสบ ไข้หวัด คออักเสบ)
  • Streptococcus pyogenes (Group A Streptococcus) +         (Aerobe)
  • Haemophillus influenzae –           (Aerobe)
  • Moraxella catarrhalis (Branhamella catarrhalis) –           (Aerobe)
  • ระบบทางเดินหายใจส่วนล่าง (ไข้หวัด ปอดบวม คอตีบ ไข้หวัดใหญ่)
  • Streptococcus pneumoniae             +          (Aerobe)
  • Haemophillus influenzae –           (Aerobe)
  • Moraxella catarrhalis ­–           (Aerobe)
  • Mycoplasma pneumoniae +          (Aerobe)
  • Mycobacterium tuberculosis –           (Aerobe)
  • Corynebacterium diphtheriae +          (Aerobe)
  • Chlamydia trachomatis –           (Aerobe)
  • Pseudomonas aeruginosa –           (Anaerobe)


  • ระบบทางเดินอาหาร (ท้องเดิน กระเพราะอาหารและลำไส้อักเสบ)
  • Shigella spp. –           (รูปแท่ง / Aerobe)
  • Salmonella spp. –           (รูปแท่ง / Aerobe)
  • Vibrio cholera –           (รูปแท่ง / Aerobe)
  • Escherichia coli –           (รูปแท่ง / Aerobe)
  • Helicobacter pyroli –           (รูปเกลียว / Aerobe)

 

  • ระบบปัสสาวะ (กระเพราะปัสสาวะอักเสบ)
  • Escherichia coli                                                 –           (Aerobe)
  • Proteus spp. –           (Aerobe)
  • Klebsiella pneumoniae –           (Aerobe)

 

  • ระบบผิวหนัง (แผล ฝี หนอง)
  • Staphylococcus aureus +          (Aerobe)
  • Group A Streptococcus +          (Aerobe)
  • Clostridium tetani (เชื้อบาดทะยัก) +          (Aerobe)

 

  • ระบบสืบพันธุ์ (โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์)
  • Neisseria gonorrhoeae (หนองใน)             –           (Aerobe)
  • Treponema pallidum (ซิฟิลิส)             –           (รูปเกลียว / Anaerobe)
  • Haemophillus ducreyi (แผลเริมอ่อน)             –           (Aerobe)
  • Chlamydia trachomatis (หนองในเทียม ฝีมะม่วงและริดสีดวงตา)

ถามหมอ

เราจะไม่เปิดเผยชื่อและข้อมูลของคุณ


ลบไฟล์
เช่น ประวัติการรักษา รูปของอาการ (ถ้ามี) *
เช่น ประวัติการรักษา รูปของอาการ (ถ้ามี) ไม่ต้องห่วง! เราเก็บไฟล์ของคุณเป็นความลับ มีแค่คุณกับคุณหมอเท่านั้นที่เห็นไฟล์ได้ค่ะ
* ไม่ต้องห่วง! เราเก็บไฟล์ของคุณเป็นความลับ มีแค่คุณกับคุณหมอเท่านั้นที่เห็นไฟล์ได้ค่ะ
ส่งข้อมูล

วันนี้คุณอยากจะถามคุณหมอแบบไหน

@question.title

ถามฟรี ได้คำตอบภายใน 24 ชม.

ฟรี ไม่มีค่าใช้จ่าย

ตอบโดยแพทย์ภายใน 24 ชั่วโมง (คุณจะได้รับอีเมลเมื่อแพทย์ตอบคำถามของคุณ)

ถามด่วน ได้คำตอบภายใน 60 นาที

การันตีคำตอบจากคุณหมอภายใน 60 นาที หรือรับค่าดำเนินการคำถามด่วน 200 บาทคืนไปเลย

คำถามของคุณจะถูกแสดงผลเป็นคำถามแรกๆ บนหน้าถามหมอเป็นเวลา 2 วัน เพื่อที่คุณจะสามารถรับความคิดเห็นจากคุณหมอหลายๆท่านในคำถามของคุณ

ต้องการไป รพ. ใช่มั้ย?

จองคิว 24 ชม. ล่วงหน้า ประหยัดเวลาคุณรอคิวไปหลายชั่วโมง จองเลย

ถ้าไม่มีโรงพยาบาลที่คุณต้องการ เพิ่มโรงพยาบาลที่นี่