ความรู้สุขภาพ

แบคทีเรีย

อัปเดตล่าสุดเมื่อวันที่ พ.ค. 3, 2018 ประมาณเวลาการอ่าน: 5 นาที
แบคทีเรีย

แบคทีเรีย

ก่อนที่เราจะทำความรู้จักยาปฏิชีวนะ ขออธิบายถึงแบคทีเรียเป็นการปูพื้นเพื่อให้เกิดความเข้าใจเรื่องประสิทธิภาพของยาปฏิชีวนะอย่างชัดเจน โดยสิ่งสำคัญคือต้องเข้าใจความหมายของแบคทีเรียประเภทต่าง ๆ ก่อน เพื่อเชื่อมโยงถึงขอบเขตการออกฤทธิ์และข้อบ่งใช้ของยากลุ่มนี้ทุกตัว

แบคทีเรียเป็นสิ่งมีชีวิตเซลล์เดียวที่สามารถมีชีวิตอยู่ได้ด้วยตัวมันเอง เพราะสามารถสร้างอาหารและสลายอาหารเป็นพลังงานเพื่อใช้ในเซลล์ได้ แบคทีเรียขยายพันธุ์ด้วยดารแบ่งตัวทวีคูณ จากหนึ่งเซลล์เป็นสองเซลล์ จากสองเป็นสี่ จากสีเป็นแปด ไปเรื่อยโดยไม่จำเป็นจ้องมีเพศผู้ เพศเมีย

โครงสร้างของแบคทีเรีย

 แบคทีเรียเป็นจุลชีพเซลล์เดียวที่มีส่วนประกอบเช่นเดียวกับเซลล์ของสิ่งมีชีวิตอื่นทั่วไป โดยมีส่วนประกอบหลัก 2 ส่วน คือ

ส่วนแรก เป็นผนังเซลล์และเยื่อหุ้มเซลล์ ผนังเซลล์จะเป็นผนังที่อยู่ชั้นนอกสุดมีความแข็งแรงและเปรียบเสมือนโครงกระดูกของแบคทีเรีย มีหน้าที่รักษาลักษณะและรูปร่างของแบคทีเรียเอาไว้ให้คงที่ ถัดจากผนังเซลล์เข้าไปจะเป็นเยื่อหุ้มบาง ๆ เรียกว่าเยื่อหุ้มเซลล์ทำหน้าที่คาบคุมการแลกเปลี่ยนสารอาหารต่าง ๆ และน้ำที่อยู่ภายในเซลล์และภายนอกเซลล์ของแบคทีเรียให้มีความเหมาะสมในการดำรงชีวิต

ส่วนที่สอง อยู่ถัดจากเยื่อหุ้มเซลล์เข้าไป ประกอบด้วยสารกึ่งเหลวเรียกว่าไซโตพลาสซึม ภายในไซโตพลาสซึมประกอบไปด้วย โปรตีน สารอาหารต่าง ๆ เช่น แป้ง ไขมัน และเอนไซม์ต่าง ๆ ที่ใช้ในการดำรงชีวิต นอกจากนั้นยังมีกรดนิวคลีอิกหรือดีเอ็นเอ ซึ่งบรรจุรหัสพันธุกรรมสำหรับควบคุมการดำรงชีวิตและการสืบพันธุ์ของแบคทีเรียแต่ละสายพันธุ์ไว้ด้วย

แบคทีเรียบางสายพันธุ์มีความสามารถในการสร้างผนังเซลล์ที่มีความหนากว่าปกติล้อมรอบตัวมัน เราเรียกผนังที่หนาเป็นพิเศษนี้ว่าสปอร์หรือแคปซูล สปอร์จะคงทนต่อความร้อน ความเย็น ความชื้น และมีชีวิตอยู่ได้นานหลายปีแม้ว่าจะไม่มีอาหารเลยก็ตาม 

การขยายพันธุ์ของแบคทีเรีย

แบคทีเรียขยายพันธุ์โดยไม่ต้องมีเพศผู้เพศเมีย เมื่อมีสภาพแวดล้อมที่เหมาะสม มีอาหารสมบูรณ์ มันจะสร้างส่วนต่าง ๆ ที่ใช้ในการดำรงชีวิตขึ้นมาอีกชุดหนึ่ง หลังจากนั้นก็จะสร้างผนังเซลล์ขึ้นมาล้อมรอบส่วนประกอบต่าง ๆ แต่ละชุด แล้วกลายเป็นสองเซลล์ จากสองเซลล์เป็นสี่เซลล์ จากสี่เซลล์เป็นแปดเซลล์ ไปเรื่อย ๆ

จากรูป แบคทีเรียจะสังเคราะห์สาระสำคัญไว้ในเซลล์และแบ่งเป็นสองส่วนที่เหมือนกัน จากนั้นแต่ละส่วนจะถูกแยกออกจากกันและมีผนังเซลล์มาห่อหุ้มไว้ในแต่ละส่วน จนกลายเป็นสองเซลล์ ซึ่งอาจจะแยกจากกันโดยเด็ดขาด หรือยังคงเชื่อมอยู่ด้วยกัน เราจะเห็นว่าเซลล์ที่แบ่งตัวแล้วจะมีลักษณะการจัดเรียงของโครงสร้างสารต่าง ๆ ของเซลล์เหมือนกันทั้ง 2 เซลล์

กล่าวกันว่าในสภาพแวดล้อมที่เหมาะสมของแบคทีเรียแต่ละชนิด มันสามารถแบ่งตัวทุก ๆ 20 – 30 นาที โดยมีอัตราการแบ่งตัวดังนี้

หลังจาก ½ ชั่วโมง           จะแบ่งตัวเป็น                   2          เซลล์

หลังจาก 1 ชั่วโมง             จะแบ่งตัวเป็น                   4          เซลล์

หลังจาก 1 ½ ชั่วโมง         จะแบ่งตัวเป็น                   8          เซลล์

หลังจาก 2 ชั่วโมง             จะแบ่งตัวเป็น                  16         เซลล์

หลังจาก 11 ชั่วโมง           จะแบ่งตัวเป็น                   10         ล้านเซลล์

อย่างไรก็ตาม อัตราการแบ่งตัวอาจถูกยับยั้งหรือช้าลง ถ้าอยู่ในสภาพขาดสารอาหาร มีสารพิษ หรือมีของเสียที่เป็นอันตรายต่อมันหรืออยู่ในอุณหภูมิที่ไม่เหมาะสม ไม่อากาศ หรือมีอากาศที่ไม่เหมาะสม และถ้ายังคงอยู่ในสภาพดังกล่าวข้างต้นเป็นเวลานานก็จะหยุดเจริญเติบโต หยุดแบ่งตัว และตายในที่สุด 

การเรียกชื่อแบคทีเรีย

ชื่อทางวิทยาศาสตร์ของแบคทีเรียแต่ละชนิดมีสองคำ โดยชื่อแรกเป็นชื่อสกุล เขียนขึ้นต้นด้วยอักษรตัวใหญ่ ชื่อหลังเป็นชื่อชนิดของแบคทีเรียในสกุลนั้น

ตัวอย่างเช่น Staphylococcus aureus

คำว่า Staphylococcus เป็นสกุล

ส่วนคำว่า aureus เป็นชนิดของแบคทีเรียในสกุล Staphylococcus

เราสามารถเขียนชื่อสกุลแบบย่อโดยใช้เฉพาะอักษรตัวแรกของชื่อสกุลเป็นตัวใหญ่ แล้วใส่จุดต่อท้าย เช่น S.aureus

กรณีต้องการระบุถึงแบคทีเรียทุกชนิดในสกุลนี้จะเขียนเฉพาะชื่อสกุลแล้วต่อท้ายด้วย spp. (อ่านว่า species) เช่น Staphylococcus spp. หมายความถึงแบคทีเรียสกุลนี้ทุกชนิด เช่น Staphylococcus aureus, Staphylococcus epidermidis เป็นต้น

ประเภทของแบคทีเรีย

 แบคทีเรียแบ่งออกเป็นประเภทต่าง ๆ ดังนี้

  • แบคทีเรียแกรมบวกและแบคทีเรียแกรมลบ

เป็นการแบ่งแบคทีเรียออกเป็นแกรมบวกและแกรมลบ โดยนำสีแกรมซึ่งเป็นสีน้ำชนิดหนึ่ง หยดลงไปบนแบคทีเรีย จะทำให้ผนังเซลล์ของแบคทีเรียมีสีแตกต่างกัน คือ

  • แบคทีเรียที่ผนังเซลล์ติดสีแดง เราจะจัดเป็นแบคทีเรียประเภทแกรมลบ
  • แบคทีเรียที่ผนังเซลล์ติดสีน้ำเงิน เราจะจัดเป็นแบคทีเรียประเภทแกรมบวก
  • แบคทีเรียที่เป็นรูปกลม แท่ง และบิดเป็นเกลียว

เป็นการแบ่งประเภทของแบคทีเรียตามลักษณะรูปร่าง ซึ่งจะแบ่งออกเป็น 3 กลุ่ม ดังนี้

  • แบคทีเรียที่มีรูปร่างกลม

แบคทีเรียที่มีรูปร่างกลม เราจะเรียกว่า คอกคัส หรือ คอกไค โดยรูปร่างกลมและอาจเกาะเป็นกลุ่ม เช่น สแต็ปฟิโลคอกคัส (Staphylococus spp.) หรือกลมและต่อกันเป็นสาย เช่น สเตร็ปโตคอกคัส (Streptococcus spp.) เป็นต้น

  • แบคทีเรียที่มีรูปร่างเป็นแท่ง

แบคทีเรียบางชนิดมีรูปร่างเป็นแท่งยาวและหนาเรียงตัวกันเป็นเส้นตรงยาว เราเรียกว่ารอดหรือบาซิลไล

  • แบคทีเรียที่มีรูปร่างเป็นเกลียว

แบคทีเรียบบางชนิดมีรูปร่างเป็นเส้นยาว หนา และบิดเป็นเกลียวเราเรียกว่า สไปโรขีด

  • แบคทีเรียกลุ่มแอโรปส์ แอนแอโรปส์และฟาคัลเททีฟ

การแบ่งแบคทีเรียอีกแบบหนึ่ง คือ ใช้เกณฑ์เรื่องการใช้อากาศหรือไม่ใช้อากาศในการดำรงชีวิต โดยเราจะแบ่งแบคทีเรียได้เป็น 3 กลุ่ม ดังนี้

  • แบคทีเรียพวกแอโรปส์

เป็นแบคทีเรียที่ต้องใช้อากาศในการเผาพลาญอาหารให้เป็นพลังงานเพื่อใช้ในการดำรงชีวิต แบคทีเรียประเภทนี้ถ้าอยู่ในสภาพไม่มีอากาศ มันจะตายหรือไม่เจริญเติบโต แบคทีเรียส่วนใหญ่เป็นพวกแอโรปส์แบคทีเรีย

  • แบคทีเรียพวกแอนแอโรปส์

เป็นแบคทีเรียที่มีชีวิตอยู่ได้โดยไม่จำเป็นต้องมีอากาศและจะตายในเวลาไม่นานถ้าถูกอากาศ แบคทีเรียกลุ่มนี้อาศัยอยู่ในช่องท้อง ในปาก หรือในร่างกายตามบริเวณที่มีอากาศน้อย หรือที่อับทึบต่าง ๆ และเป็นปัญหามากในด้านโรคติดเชื้อเพราะเป็นแบคทีเรียที่มีการเจริญเติบโตเร็วมาก และยาต้านจุลชีพส่วนใหญ่มักจะไม่ค่อยมีผลต่อแบคทีเรียกลุ่มนี้

  • แบคทีเรียพวกฟาคัลเททีพ

เป็นแบคทีเรียที่สามารถมีชีวิตอยู่ได้ทั้งในสภาพที่มีอากาศ และในสภาพที่ไม่มีอากาศ ตัวอย่างเช่น Escherichia coli หรือ เรียกกันว่า อีโคไล (E. coli) เป็นแบคทีเรียที่อยู่ในลำไส้ใหญ่ของเรา สามารถมีชีวิตอยู่ได้ทั้งในสภาพที่มีอากาศและไม่มีอากาศ

แบคทีเรียสำคัญที่เป็นสาเหตุของโรคติดเชื้อตามระบบต่าง ๆ ของร่างกาย

ประเภทของแบคทีเรีย

  • ระบบทางเดินหายใจส่วนบน (ทอนซิลอักเสบ ไข้หวัด คออักเสบ)
  • Streptococcus pyogenes (Group A Streptococcus) +         (Aerobe)
  • Haemophillus influenzae –           (Aerobe)
  • Moraxella catarrhalis (Branhamella catarrhalis) –           (Aerobe)
  • ระบบทางเดินหายใจส่วนล่าง (ไข้หวัด ปอดบวม คอตีบ ไข้หวัดใหญ่)
  • Streptococcus pneumoniae             +          (Aerobe)
  • Haemophillus influenzae –           (Aerobe)
  • Moraxella catarrhalis ­–           (Aerobe)
  • Mycoplasma pneumoniae +          (Aerobe)
  • Mycobacterium tuberculosis –           (Aerobe)
  • Corynebacterium diphtheriae +          (Aerobe)
  • Chlamydia trachomatis –           (Aerobe)
  • Pseudomonas aeruginosa –           (Anaerobe)


  • ระบบทางเดินอาหาร (ท้องเดิน กระเพราะอาหารและลำไส้อักเสบ)
  • Shigella spp. –           (รูปแท่ง / Aerobe)
  • Salmonella spp. –           (รูปแท่ง / Aerobe)
  • Vibrio cholera –           (รูปแท่ง / Aerobe)
  • Escherichia coli –           (รูปแท่ง / Aerobe)
  • Helicobacter pyroli –           (รูปเกลียว / Aerobe)

 

  • ระบบปัสสาวะ (กระเพราะปัสสาวะอักเสบ)
  • Escherichia coli                                                 –           (Aerobe)
  • Proteus spp. –           (Aerobe)
  • Klebsiella pneumoniae –           (Aerobe)

 

  • ระบบผิวหนัง (แผล ฝี หนอง)
  • Staphylococcus aureus +          (Aerobe)
  • Group A Streptococcus +          (Aerobe)
  • Clostridium tetani (เชื้อบาดทะยัก) +          (Aerobe)

 

  • ระบบสืบพันธุ์ (โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์)
  • Neisseria gonorrhoeae (หนองใน)             –           (Aerobe)
  • Treponema pallidum (ซิฟิลิส)             –           (รูปเกลียว / Anaerobe)
  • Haemophillus ducreyi (แผลเริมอ่อน)             –           (Aerobe)
  • Chlamydia trachomatis (หนองในเทียม ฝีมะม่วงและริดสีดวงตา)

ถามหมอ

เราจะไม่เปิดเผยชื่อและข้อมูลของคุณ


ลบไฟล์
เช่น ประวัติการรักษา รูปของอาการ (ถ้ามี) *
เช่น ประวัติการรักษา รูปของอาการ (ถ้ามี) ไม่ต้องห่วง! เราเก็บไฟล์ของคุณเป็นความลับ มีแค่คุณกับคุณหมอเท่านั้นที่เห็นไฟล์ได้ค่ะ
* ไม่ต้องห่วง! เราเก็บไฟล์ของคุณเป็นความลับ มีแค่คุณกับคุณหมอเท่านั้นที่เห็นไฟล์ได้ค่ะ
ส่งข้อมูล

วันนี้คุณอยากจะถามคุณหมอแบบไหน

@question.title

ถามปกติ ได้คำตอบภายใน 24 ชั่วโมง

ค่าบริการ 100 เหรียญ

คุณหมอตอบภายใน 24 ชั่วโมง โดยคุณจะได้รับอีเมลแจ้ง เมื่อคุณหมอตอบแล้ว

หากคุณหมอไม่ตอบภายใน 24 ชั่วโมง เราคืนเหรียญให้ทั้งหมด (ไม่คิดค่าบริการ)

ถามด่วน ได้คำตอบภายใน 60 นาที

ค่าบริการ 200 เหรียญ

คุณหมอตอบภายใน 60 นาที โดยคุณจะได้รับอีเมลแจ้ง เมื่อคุณหมอตอบแล้ว

หากคุณหมอไม่ตอบภายใน 60 นาที เราคืนเหรียญให้ 100 เหรียญและคำถามจะถูกปรับเป็นคำถามปกติ ซึ่งจะได้คำตอบภายใน 24 ชั่วโมง

หากคุณหมอไม่ตอบภายใน 24 ชั่วโมง เราคืนเหรียญให้ทั้งหมด (ไม่คิดค่าบริการ)

คำถามของคุณจะถูกแสดงผลเป็นคำถามแรกๆ บนหน้าถามหมอเป็นเวลา 2 วัน ซึ่งเพิ่มโอกาสให้คุณได้รับความคิดเห็นจากคุณหมอท่านอื่น

ต้องการไป รพ. ใช่มั้ย?

จองคิว 24 ชม. ล่วงหน้า ประหยัดเวลาคุณรอคิวไปหลายชั่วโมง จองเลย

ถ้าไม่มีโรงพยาบาลที่คุณต้องการ เพิ่มโรงพยาบาลที่นี่